Erebus, biografie van een schip

erebus

Op 2 september 2014 werd in de Wilmot and Crampton Bay, in de Canadese Arctische wateren, het wrak van een schip gevonden. Al snel beseften de archeologen aan boord van het onderzoeksschip dat hier de Erebus lag, het meest gezochte schip van de negentiende eeuw.
De Erebus, samen met het zusterschip Terror,  was  voor het laatst gezien op 26 juli 1845, in Baffin Bay ten westen van Groenland. Onder leiding van kapitein John Franklin was een expeditie vertrokken om de beroemde Noord-West passage naar Noord Amerika te vinden. Maar de schepen verdwenen in de ijszee en ondanks allerlei zoekpogingen werden ze nooit meer gevonden.
Tot 2014. Een week na de vondst las Michael Palin erover in de krant. Bekend als lid van Monty Python, begon hij een tweede carriere als wereldreiziger: Van Pool tot pool, Rond de wereld in 80 dagen, Door de Himalaya. Zijn documentaires waren succesvol, vooral ook door zijn kennis en aanstekelijk enthousiasme.
Zijn opwinding over de Erebus was groot, want hij wist al veel over de mislukte expeditie. Nu besloot hij onderzoek te doen naar het schip zelf. Drie jaar lang onderzocht hij de archieven, sprak met historici, bezocht belangrijke plekken uit het “leven” van het schip. Het resultaat is een fascinerend boek, dat leest als een detective, een reisverhaal, een biografie van kapitein James Clark Ross. Niet de gedoemde tocht in 1845 is het belangrijkste wapenfeit van de Erebus, maar de vier jaar durende ontdekkingstocht naar de Zuidpool.
De admiraals van de Royal Navy wilden de magnetische zuidpool vinden. Daarvoor werd in 1839 een wetenschappelijke expeditie uitgerust. De Erebus en de Terror, twee oorlogsschepen die tot dan toe dienst hadden gedaan in de Middellandse zee werden verbouwd, versterkt en volgeladen met essentiele voorraad voor een tocht die zeker drie jaren zou gaan duren. Kapitein van de Erebus werd James Clark Ross, een ervaren charismatische zeeman, de “hansomest man in the navy”. Eind 1839 vertrok de expeditie naar de andere kant van de wereld. Na een maandenlange tocht, waarbij ze enkele keren ernstige averij opliepen door zware stormen, bereikten ze in augustus 1840 Van Diemens Land, nu Tasmanie. Daar waren de knappe zeelui een sensatie. De gouverneur, John Franklin (inderdaad, dezelfde) ontving ze met feesten en bals.

Maar Ross moest de korte zomer in de koude ijszee goed benutten en vertrok op 12 november naar het zuiden. Al snel voeren de schepen door onbekende gebieden, tot ze stuitten op de Great Southern Barrier, de enorme ijsmuur aan de oostzijde van Antarctica. Ross had een nieuw continent ontdekt, maar dat besefte hij niet. Wekenlang probeerde hij een opening naar het zuiden te vinden, totdat het ijs hen insloot en de schepen maar ternauwernood  konden ontsnappen. Ze keerden terug naar Van  Diemen Land.
De volgende winter probeerden ze het nog een keer. Weer doorstonden ze enorme gevaren tussen de ijsmassa’s. Een keer raakten de masten van Erebus en Terror in elkaar, terwijl ze gekraakt werden door ijsbergen. Ze overleefden het, maar de bemanning werd onrustig. In 1843 keerden ze tenslotte terug naar Engeland, via Zuid Amerika, nog eens zeven maanden op zee.  Ross werd geridderd, maar was een gebroken man door de stress en ontberingen.
Geen enkel schip was ooit zo ver naar het zuiden gevaren.  En ruim zeventig jaar lang doet niemand het hen na.
Palin kan het verhaal van die reis zo gedetailleerd en bloedstollend spannend beschrijven omdat er officiele logboeken zijn, maar ook onofficiele dagboeken van bemanningsleden. Het dagelijks leven, de maaltijden, de verhouding tussen de officieren en de lagere bemanning, de viering van kerstfeest middenin een ijszee, de ziekten en ontberingen, de disciplinaire straffen, de angst voor een volledig vijandige natuur en de verbijstering bij het zien van de twintig meter hoge ijsmuur. We zijn bijna aan boord, zo levensecht zijn de verhalen.
De Royal Navy was niet helemaal tevreden met het resultaat van deze expeditie, want de magnetische zuidpool was immers niet bereikt. De aandacht van de hoge heren richtte zich (opnieuw) naar het noord-westen, want ze willen de noordelijke passage tussen Groenland en Canada vinden. Die ligt verscholen tussen talloze eilanden en ijsgebieden ten westen van Baffin Bay. Er zijn eerdere pogingen geweest, maar die strandden in het ijs van de Lancaster Sound.  Het water is maar enkele maanden per jaar gedeeltelijk ijsvrij.
Ross bedankte voor de eer om een nieuwe expeditie te leiden. John Franklin, terug uit Van Diemens Land, opgejut door zijn ambitieuze echtgenote, wilde wel graag. Weer waren het de Erebus en Terror die de klus mogen klaren. De ambitie was groot. Er gingen voorraden mee voor vijf jaren, er werd een stoommachine ingebouwd in het ruim van de Erebus. Het leest als een thriller, want we weten al dat de schepen zullen verdwijnen.
Wat gebeurde er met de Franklin-expeditie? Stukje bij beetje onthult Palin de gruwelijke gebeurtenissen. Hij onderzoekt alle beschikbare informatie, duikt in archieven, toetst hypotheses. SPOILER-ALERT!
Drie winters lagen de Erebus en Terror samen ingevroren, tijdens een van de koudste perioden in eeuwen. Tenslotte raakten de voorraden op, kregen bemanningsleden scheurbuik en stierven. Wanhopig besloot een grote groep om te voet te vertrekken. Franklin was al dood. De dichtstbijzijnde bewoonde handelspost was 1200 kilometer verder! Er is een brief gevonden waarin hun situatie wordt beschreven. Ze hebben lokale jagers ontmoet, Inuit, maar niet om hulp gevraagd.  Een deel van de bemanning is nog gaan varen met de twee schepen. Ze zijn veel zuidelijker gekomen dan de thuisblijvers dachten. De vele zoekexpedities in het midden van de negentiende eeuw waren daardoor niet succesvol.
De dolende scheepslui waren verdoemd. Verzwakt, te voet, niet in staat te jagen. De groep viel uiteen. Er zijn graven met vrijwel gave lichamen ontdekt. Maar er zijn ook menselijke resten gevonden die duiden op kannibalisme. De Erebus lag in een baai, half onder water. De Inuit waren bekend met het schip, tot het helemaal onder water verdween.

Het verhaal van de verdwenen expeditie bleef altijd tot de verbeelding spreken. En na 170 jaar werd met moderne apparatuur opnieuw gezocht naar wrakken en kwam de Erebus tevoorschijn. Berging is onmogelijk en onderzoek is lastig door de barre weersomstandigheden.  Langzaam worden voorwerpen naar boven gebracht. Intussen is ook de Terror gelokaliseerd in dezelfde omgeving.
Palin is mee geweest met een onderzoeksschip, in de hoop het wrak te zien. Maar ook hij werd verslagen door de elementen en kon niet in de buurt komen.
Hij schreef een geweldig boek over onvoorstelbare gebeurtenissen. Een houten zeilschip dat zowel het meest zuidelijk als het meest noordelijke ijsgebied op aarde bevoer, bewaard in het ijs. Geen wonder dat Palin daar zo gefascineerd door raakte!

 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.